Мин бүгүн ахтан ааһыам оччолорго Маҥаас нэһилиэгин, Сталин холкуоһун хара үлэһит ким эрэ эбээлэрин, эдьиийдэрин, сэрии огдооболорун, тулаайахтарын. Бу суруйар барахсаттарым сурук – бичик диэни билбэтэх, кинигэни тутан көрбөтөх, араадьыйа аптаах куолаһын истибэтэх, харыларын күүһүнэн хара үлэҕэ оҕо саастарыттан миккиллибит, кинигэҕэ элбэхтэ ахтыллыбатах кыргыттар. Сталин холкуоска, кэпсииллэринэн хас да күөлүнэн тарҕаһан олорбуттар: Кутурбут диэн күөлгэ Барыыһаптар, Улаахааҕа эмиэ Барыыһаптар уонна өссө улахан ферма баара. Сайылыкка күөлү эргийэ 10 – тан тахса ыал, Көлүйэҕэ 10 иһинэн Ньуору диэн күөлгэ эмиэ ыаллар олохсуйан олорбуттар. Бу барыта Сталин колкуоска киирэрэ.
Чоҥоро диэн үрдүттэн итинник ааттыыллара, дойдуларын сөбүлээн “манна эрэ киирбэт күннээх” дииллэрэ. Ол курдук ото – маһа этиэхтэн кэрэ эргиччи тиит мастардаах, талах ойуурдаах, хатыҥ – чараҥынан иилии эргийбит киэҥ ходуһалардаах күөлү, урут кырдьаҕастар аата мээнэ ааттаммат улахан эбэни убаастаан Сайылык диэн сэрэнэн ааттыыллара. Бу күөлүгэр кус – балык сөбүлээн ууһуур, үлэһит дьон сөбүлээн иитэр хороҕор муостаахтара, сыспай сиэллээхтэрэ сыһыы сир отугар күөлэһийэ мэччийэн уойара, тыатыгар сир аһын эгэлгэтэ манна эрэ үүнэргэ дылыта… Олорон ааспыттара ааспыт үйэҕэ ааттара ааттаммат улуу удаҕаттар, ойууттар. “Эмээхсин уҥуоҕа” диэн аатынан ааттаммат сыыр баара, бу таһынан сибигинэһэн эрэ кэпсэтиннэрэллэрэ, үөгү – хаһыы олох көҥүллэммэтэ.
Сэрии иннигэр да, сэрии кэмигэр да араас көлүөнэ дьон олорон үлэлээн – хамсаан сөбүлээн олорбуттара. Оҕо саастара, чэгиэн, ыраас, туҥуй айылҕа күөнүгэр оонньоон көрүлээн аастахтара. Билиҥҥигэ холоотоххо, былыргы олох ыарахаттарын эттэринэн – хааннарына билэн улаатан ыал ийэтэ, эбээтэ буоллахтара.
Оннооҕор от мунньа сылдьан бугул тэллэҕэр төрөөн баран ырбаахыларын аллараа өттүгэр суулаан көтөҕөн дьиэлэригэр бараллара үһү. Сорохтор 20 – тэ төрөөн баран, эмп – томп суоҕунан дьиэ – уот мөлтөҕүттэн, нэһиилэ 3 – 4 оҕону тутан хаалаллара үһү. Дэлэҕэ этиэхтэрэ дуо, оҕо турбат «барытын буорга сымыыттаан биэрэбит” — диэн. Луохтуур эмчит диэн суоҕа, оҕолоноору да өлөр ханна барыай?! Арай биир сэдэх идэлээх Павлова Павла диэн эмээхсин, хас да ыараханнык төрүүр дьахтары быыһаабыт, оҕото иһигэр өлбүтү кытта хостоон таһаарбыт, илиилэрэ «көрөр” ыарыыга ыалдьыбыты эндэппэккэ эмтэтэлээбит. Аны санаатахха сүрдээх уустук дьоҕурдаах эмээхсин эбит. Мантан салгыы, оонньооботох оҕо саастаах, сэрии уот будулҕанын, эттэринэн – хааннарынан билбит, үлэ – тыыл бэтэрээннэрин, ахтыыларын киллэртиэм. 1942 сыллааҕы сайын ыытыллыбыт хомуур ордук аймалҕаннаах, дьон өйүттэн – сүрэҕиттэн сүппэт ытаһыылаах – аймалҕаннаах буолбут. Ол курдук үгүстэрэ да эргиллибэтэхтэрэ.
Борисова Анна Ивановна — Сопхуос Аана икки кыра оҕотун көтөхпүтүнэн, иһигэр эмиэ оҕолоох кэргэнин сэриигэ атаарбыта. Сталин колхуоска сылгы көрүүтүгэр, ол эбэтэр үлэлиир көлүүр аттары аһатара, уулатара. От тиэйэ барар аттары бэлэмниирэ. Кыра оҕолорун эмиэ көрүнүөн наада, онон колхуос бэрэссэдээтэлэ сүбэлээн, ыскылаатка ыскылаадчыгынан үлэлээбитэ. Кэргэниттэн сурук тутан иһэн, хара суруга кэлбитэ. Үс кыра оҕолоох аҥаардас киһиэхэ, олорорго олус ыарахана. Итинник икки хараҥаны силбиир сэрии саҕанааҕы колкуос үлэтэ уу кыһыл оҕолооххун диэн кинини олордубат этэ. Уһун күн үстээх, түөртээх уоллаах кыыс бэйэлэрэ эрэ кыра бырааттарын көрөллөрө. Аана сарсыарда ааттаах эрдэ, оҕолорун таҥара илиитигэр хааллартыыра, киэһэ өлө сылайан кэлээхтиирэ, этэҥҥэ олорбуттар диэн Дьылҕа Хаан тойоҥҥо махтанара. Колхуос араас үлэтигэр, кыһынын оттук мас бэлэмнээһинэ, сааһын ыһыыга, сайынын хоннохтоох от үлэтигэр сылдьара.
Львова Мария Никифоровна ахтыытыттан – «Мин сэрии саҕаланыытыгар 13-тээх оҕо этим. 1939 сыллаахтан аҥардас ийэ оҕото буоламмын колхозка араас үлэни үлэлии сылдьар кэмим этэ. Кыһыныгар оскуолаҕа үөрэнэр этибит. Чоҥороттон сатыы сылдьыбыппыт: Егорова Екатерина, Львов Петр, Саввинов Дмитрий, Тимофеев Сүөдэр, Петр, Борисова Маня, Борисов Уйбаан. Сарсыарда эрдэ туран сүүрүүнэн кэлэрбит, киэһэ харанаҕа төннөрбүт, ыһыкпыт лэппиэскэ. Онтом сэрии саҕаланаатын оскуолаттан уурайбытым. Маҥнай сэрии саҕаламмытын митинг тэрийэн эппиттэрэ, дьоннор онно чахчы соһуйан, куттанан истибиттэрэ. Бастакы ыҥырыыга мин кэлин өйдүүрбүнэн Бэллигирээнэп JIaahap, Киргиэлэйэп Баһылай, Барыыһап Бүөтүр, Барыыһап Махсыым уо.д.а. ыҥырыллыбыттар эбит. Чоҥоро Сталин холкуоска, аан маҥнай киирэн үлэлиирбэр Егоров Евсей Егорович председатель, Николаев Дмитрий Николаевич биригэдьиир этэ. Оччотооҕу колхозтаах оҕотун сиэринэн, сайын от мунньуутугар, бурдук хомуйуутугар, оҕус сиэтиитигэр, кыһын балбаах таһыытыгар сылдьыбытым. Ол быыһыгар үөрэнэрим, Чоҥороттон сатыы ууна сылдьан. Онтон ас – таҥас кэмчитинэн, үөрэнэр сирим ырааҕынан салгыы үөрэммэтэ5им. Мантан салгыы кыһын хотон харабылынан үлэлээбитим. Харабыл ол саҕана, түүнү быһа ынах саахтаабытын, ииктээбитин бары дьаһайара. Өссө ол үлэбэр, ынах өттүгэ илийэн сэмэлэммитим. Тымтыгынан сырдатынан, ынах төрөтөрүм. Сүөһү аҕылааһына, сыптарыҥа өрө туран, аны хотону сууйтараллар этэ. Сааһыары дьэ, бэйэбэр ынах туттараннар ыанньыксыттаабытым. Сэрии кэмигэр, бу колхозка аччыктааһын хата буолбатаҕа, этэҥҥэ хоргуйан өлүү тахсыбатаҕа. Төһө да сорох күн аһыыр аһа суох, уунан да хоннорбут, салайааччыларбыт үчүгэй дьон буолан, мүччү түстүппүт. Арай 1942 сыл, ахсынньы ыйыгар туох да аһылыга суох буоллубут, онно ийэм “Тоойум Көлөккө киир, дьонноруҥ бары ыраах үлэлииллэр, баҕар тугу эмит булуоҥ” – диэбитэ. Мин 10 – мун саҥа ааһан эрэр кыыс соҕотоҕун Көлөт хоруутугар киирэн хаста да муус алларан быычыкаа ууну буламмын икки ойбонтон куйуурдаан кыра баҕайы ньаҕара балыктары таһааран ол киэһэ күөстэннибит. Сарсыныгар тастыҥ эдьиийбин Мойоо Аананы кытта Улаахаа эбэҕэ киирдибит. Уута уолан хаалбыт, ол да буоллар хас да ойбону алларан син бадарааннаах ууну эһэммит мунду хомуйан таһаардыбыт. Оннук гынаммыт чугастааҕы күөллэри кэрийэ сылдьан куйуурдаан сэниэ киллэриммиппит. Онно эдьиийбэр Мойоо Аанаҕа махтанабын. Биһиги колхуоспут салайааччылара үтүө дьон буолан кинилэр дьаһалларынан сэппэрээтэл үүтүнэн 300 – түү грамынан хас биирдии киһиэхэ түҥэтэллэрэ, бурдук атаҕын хаһаайыстыба ахсын үллэрэллэрэ. Дэҥҥэ, хаһан эмэ да буоллар 1,5 – лыы, 2 – лии кг арыы сыыһа биэрэллэрэ. Оборонаҕа дии – дии аһы – таҥаһы хомуйан ылаллара, сэриигэ сылдьар дьоннорго ичигэс таҥас тиктэрэллэрэ, колхуос дьоно бары да ол үлэттэн маппатахпыт. Элбэх таҥаһы Нестор кэргэнэ Аана, эдьиийим Мойоо Аана, Мэхээлэ кэргэнэ Арыыса тикпиттэрэ. Маассабай балыктааһыны тэрийбиттэрэ, оборонаҕа ыытаары. Үс колхуос дьонуттан талан Илин – Арҕаа арыыларга өрүскэ муҥхалаппыттара. Бөдөҥ өттүн оборона фондугар уураллара, кыра бытархай өттүн колхуостаахтарга көлөһүн күннэригэр биэрэллэрэ. Онон мин колхуоһум салайааччыларыгар, аччыктааһыны таһаарбатахтарыгар махтанабын. Кинилэр баар буоланнар тыыннаах ордубуппут»
Егорова Христина Евсеевна – “Мин бу сэрии сылларынааҕы оҕо сааспыт, ааспыт эрэйдээх олоҕун ахтан суруйдум. Онно мөлүйүөнүнэн оҕолор олорон ааспыттара, сорохторо бу дьоллоох олоххо тиийэ кэлбэтэхтэрэ. Эһиги маннык суруктары архыыпкытыгар уураргыт буоллар, биһиги кэннинээҕи ыччаттар ааҕан билиэх этилэр, дии саныыбын. Ол иһин мин тереебүт оройуоммар ахтыыбын ыытабын, эрэмньини кытта Егорова Христина Евсеевна — Бүлүү куоратын олохтооҕо Егорова Христина Евсеевна, үлэ ветерана, коммунистическай үлэ ударнига, ыччат наставнига, Үөһээ Бүлүү оройуонун Маҥаас нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Муус устар 17 күнэ, 1985 сыл Бүлүү куората. Мин иккис кылааһы бүтэрбит сайыным этэ. Күнүс киэһээҥҥи лэппиэскэ бурдугун суорунаҕа тардан баран, туос ыаҕастарга күөлтэн уу баһа охсон таһаарбытым. Уонна киэһээҥҥи ыам ынахтарын хомуйуом иннинэ, ойуурга моонньоҕонноон сиэн баран, дьиэбэр төннөн истэхпинэ, тиэргэҥҥэ уонча киһи мустубут, уонна ыҥыыр аттаах ыраахтан кэлбит киһи турара. Ол киһи оройуонтан тахсыбыт боломуочунай эбит этэ. Сэрии буолбутун туһуан кэпсээбитин бары оройго бэрдэрбит курдук, саҥата суох туран истибиппит. Ол сэрии бары сэбиэскэй дьоҥҥо Иитэ суох иэдээни, аана суох алдьархайы аҕалбытын бэрт үчүгэйдик өйдөөбүппүт. Ол күнтэн ыла олохпут тосту уларыйбыта. Үлэни – хамнаһы кыайар, бары эдэр эр дьоннорбут маҥнайгы ыҥырыкка барбыттара. Онно этэ оҕо дьахтар ытаһыыта, кинилэр сүрэхтэрэ билбит этэ аҕалара ол алдьархайдаах сэрииттэн эргиллэн кэлиэ суохтарын. Иккис, үһүс ыҥырык кэнниттэн кырдьаҕастар, оҕолор, дьахталлар хаалбыппыт. Оччоҕо Маҥаас нэһилиэгэ үс холкуостааҕа, онтон биһиэнэ Сталин аатынан колхоз төһө да нэһилиэнньэтэ кыратын иһин, син элбэх ынах сылгы сүөһүлээҕэ. Илии күүһүнэн оттоон – мастаан бурдук үүннэрэн иитиллэн олорбуппут. Биир да техника суоҕа. Биһиги дьиэ кэргэҥҥэ аҕабыт Егоров Евсей Егорович колхуоһугар председатель, 1929 сылтан партия чилиэнэ, ийэбит дайаарка. Эдьиийим уонна мин эһээбит аҕам аҕата буолан олорбуппут. Эһээбит хараҕынан ыарыһах буолан, колхуоска үлэлээбэтэҕэ. Ол оннугар бэтиттэн ынахтыын, аттыын уонча сүөһүнү холкуоһугар холбообута, уонна кыһынын саһыллаан, куобахтаан лааппыга туттарара. Миигин эн ийэҕэр сүөһү үлэтигэр көмөлөс диэн буолбута, ол курдук кыһынын оҕуһунан от – мас тиэйсэн түннүгүнэн эһиллибит ноһуома балбаахтаан, тоҥорон баран бааһынаҕа тиэйэн, ардыгар ийэм ыарыйдаҕына ынах ыан аьатан, ноһуомун күрдьэн, эмиэ да тымтык тутан, сырдатан ньирэйдэри аһатан бостууктаан ааҕан сиппэт элбэх түбүккэ түспүппүт. Эдьиийим эмиэ арааһы үлэлии сырыттаҕына 1943 сыллаахха, 15 саастааҕар киһи суох онон фермаҕа сэбиэдиссэйдээ диэбиттэрэ, ол дьыл аҕабыт сөтөллөөн өлбүтэ. Онтон ыла биһиги үөрэнэр дьылҕабыт быстыбыта. Саас бурдук ыһыытыгар түүннэри үлэлиирбит, ат – оҕус сиэтэрбит, араҥалыырбыт, сайынын күнү кытта туран от мунньа барабыт, ходуһаттан киэһэ күн киирдэҕинэ тахсарбыт. Ол кэлэн дьиэҕэ ким ынах ыыр, ким бурдук тардар, ким уу баһар, ким ойууртан мас мастаан сүгэн киирэрбит.бэрт кыратык утуйа түһэрбит. Ардах түстэ диэн өрөппөттөр этэ, от күрүөтүн сиэрдийэтин кэрдэн тиэйэрбит, сиилэстэрбит онон сабарга хатырык хастыырбыт. 1943 – 45 сыллар сайыннарыгар алдьархайдаах угут кураан буолбута, быкпыт оту аһыҥа сиэн.кубарыччы куурдара, бурдугу эмиэ. Онон сут дьыллар эргийбиттэрэ. Үлэ кытаанаҕар кыһарыйан, аччыктааһын буолбута. Онтон тэжмтэрийэн ыарыы буолан элбэх киһи өлбүтэ. Хас кыһын аайы куобах бэргэһэ, кээнчэ, үтүлүк тигэн кыһыл армия саллааттарыгар ыытарбыт. Хас биирдии киһи заемҥа суруйтарара, сэрии сылларыгар биир миэтэрэ таҥас атыыламматаҕа, арай булчуттарга иккилии миэтэрэ түүлээх трико биэрэллэрэ, онон таҥас – сап олус мөлтөх этэ. Арай америка саахарын куулун лааппыга испиэһэгинэн биэрэллэрэ онон таҥас тигэрбит. Сыл баһыгар – атаҕар бурдук, арыы аванса түҥэтэллэрэ, дьыл бүтэһигэр онтубут иһин төлөбүрдээх хааларбыт. Хамнас харчы диэн суоҕа, көлөһүн күнэ диэн ааҕыллар этэ, хаһан да өрөбүлү билбэт этибит, эгэ уоппуска кэлиэ дуо?! Үчүгэйдик үлэлээтэххитинэ немец сэриитин хотуохпут, диэн өйдөтөллөрө. Ол иһин тугу да аахсыбакка, туруулаһа үлэлээбиппит. Төһө да сылайдарбыт, үлэ кэннэ түүнүн боевой листогу таһаарарбыт, ол кэннэ таҥастыын утуйан хааларбыт. Дьэ, ити курдук биһиги оҕо сааспыт ааспыта, сэрии бүппүтэ, үөрүү – көтүү буолбута. Олохпут сыыйа тупсуьута. Билигин мин эдьиийим элбэх мэтээллэрдээх төрөөбүт үөскээбит Маҥааһыгар бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.”
Кюрядисова Варвара Павловна — 1934 сыллаахха Үөһээ-Бүлүү оройуонугар Маҥаас нэһилиэгэр » Сталин» колхоз Чоҥоротугар төрөөбүтэ. Мэник-тэник оҕо сааһыгар сэрии буолбутун истибит. Сэриигэ бараары мустан турар дьону көрөн, дьиктиргээбит. Дьахталлар ытаһаллар эбит. Хас да сыл ааспыт. Варвараны от мунньарга. кыраабылы тутарга, оту харбыырга, аҕата Кюрядисов Павел Андреевич үөрэппит. Чинэки диэн сиргэ оскуола баар эбит. Онно 2 кылааска үөрэнэ сырыттаҕына сэрии бүппүтүн истибит. Ийэтэ, Кюрядисова Евдокия Дмитриевна, өлөн ситэри үөрэммэтэх. Сэрии кэнниттэн Токоемова Анна диэн кыыһы кытта кунаннары айааһыыллара үһү. Кэлин бөһүөлэк көһүүтүгэр, тыаттан бэрэбинэ таһыытыгар үлэлээбит. Ол саҕана молохо диэн сыарҕанан таһаллара таҥнастан сордуура үһү. Дьэ онтон үйэ сайдан испит, кэлин фермаҕа ыанньыксытынан, үүт эрийээччиннэн, ньирэй көрөөччүннэн үлэлээбит. Ол сылдьан иккигэ сельсовет депутата буола сылдьыбыт. Кэлин ыал буолан ферматтан уурайбыт.
Львова Екатерина Павловна — “Сталин” колхозка Чоноро5о үлэлээбиппит. Ийэм түүннэри-күнүстэри үлэлээн, сыыстаран тыҥа ыарыытыттан эрдэ суох буолбута. Аҕабытын трудовой фроҥҥа күүстэринэн тутан барбыттара. Ийэбит өлерүгэр аҕабыт суох этэ. Онон биһигини эдьиийдэрбит ииппиттэрэ. Сэрии кэмигэр мин 13 саастаах этим. Сэриигэ дьону атааралларыгар быраһаайдаһан ытыылларын өҥөйөн көрө-көрө: “Тоҕо ытыылларый?” — дии саныырбыт. Туту да билбэт оҕолор буоллахпыт. Оччолорго телевизор, радио диэн суоҕа. Үлэ арааһынайа буолара: бурдук үүннэриитэ, бурдук дьаһайыыта, оҕуруот aһын көрүүтэ, cүөhү үлэтэ.Аҕабыт булчут этэ. Ыҥырыллан барбыт үлэтиттэн төннөн кэлэн биһигини иитэлээбитэ. Колхоз оҕолоро буолан кырабытыттан үлэлээн барбыппыт. Чоҥоро оскуолатыгар үөрэммиппит. Оскуола Харбаалаҕа көспүтүн иһин Чоҥороттон 8 биэрэстэлээх сири хааман кэлэн үөрэнэбит. Үөрэхтэнэн да диэхтээн, колхоз улэһиттэрэ буолбуппут. Cүөhү үлэтигэр үлэлии сылдьан ойоҕостотон хаалан балыыһа киһитэ буолбутум. Чоҥороҕо ол саҕана ыал бөҕө буолара. Маннык оҕолор бааллара: Николаев Савва Павлович, Борисов Иван Никифорович. Николаева Анна Нестеровна о.д.а.. Ас суоҕар атын колхуостарга өлүү бөҕөтө баара, аара суолга ыал кэрийээччилэр өлүтэлииллэрэ. Киһи хараастар дьыллара этилэр. Сэриигэ эр дьону илпиттэрэ, онон үлэ барыта дьахталларга, оҕолорго. Ас-таҥас кырыымчык, илдьиркэй таҥастаах сылдьарбыт. Бары тэҥ буолан эйиэнэ үчүгэй, миэнэ мааны дэһии суоҕа.Эдьиийдэрим куйуурдууллара. балыктарын тымтайга толору сүгэн таһаараллара. Тыбыс-тымныыга муҥхалаан кэлээри аччыктаан, тоҥон быстара сыһааччыбыт. Балыкпытын аттаах дьоҥҥо уурдарарбыт. Собо бөҕө буолара, онон аһаан киһи буолбуппут, бурдук хаһыҥҥа былдьанан хаалара».
Изабелла Тимофеева Маҥаас
