Уоттаах сэрии…. Ба5ар эргиллиэм….Ба5ар өлүөм….


Аан  дойдуну  атыйахтаах   уу  курдук  аймаабыт,  мөлүйүөнүнэн  киһини  сууһарбыт,  тыһыынчанан  куораты,  дэриэбинэлэри  күл-көмөр  оҥорбут  алдьархайдаах  сэрии  түмүктэммитэ,  Улуу  Кыайыы  буолбута  номнуо  77  сылын  туолар.  Үөһээ  Бүлүү  уһугар  олохтоох  Маҥаас  нэһилиэгин  дьоно-сэргэтэ  бүтүн  Сэбиэскэй  Сойуус  бары  олохтоохторун  кэриэтэ  ити  уот  будулҕан,  сор-муҥ  адаҕыйбыт  сылларыгар  Ийэ  дойдуга  саба  түспүт  уодаһыннаах  өстөөҕү  кыайар  туһугар  туох  баар  кыахтарын-күүстэрин, доруобуйаларын,  эдэр  олохторун  харыстаммакка  туруммуттара.  1941 – 1945 сс.  Маҥаас  нэһилиэгиттэн  барыта  62  киһи  Аҕа  дойду  көмүскэлигэр,  саа-саадах  тутан,  уоттаах  кыргыһыыга  киирбиттэрэ.  Бу  саамай  үлэни-хамнаһы  кыайар,  олохторун  суолун  саҥа  саҕалаан  эрэр,  киһи  “дьонноохпун”  диэн  киэн  тутта  көрөр  эдэр  ыччаттара  этилэр.  Хаарыаннаах  дьоммут  үксүлэрэ  киэҥ  Россия,  улуу  Европа  кыргыһын  хонууларыгар  Ийэ дойдуларын туһугар өстөөҕү өһөрөөрү кэннилэринэн кэхтибэккэ сырдык тыыннарын толук ууран охтубуттара.  Ордубуттара – 24  киһи,  баас-үүт  буолан,  контузияланан,  төрөөбүт  дойдуларын  буоругар  үктэнэр  дьолломмуттара.  15  киһибит  уоттаах  сэриини  хааччыйар  үлэ  фронугар  баран  сулууспалаан 
кэлбиттэрэ.                                                                                        
Нэһилиэк  сэриигэ  ыҥырыллыбатах  дьоно –  оҕо-уруу,  эмээхсин-оҕонньор,  үс  холкуоһунан  хайдан,  эмиэ  бу  сордоох  сэрии  дьайыытын  эттэринэн-хааннарынан  билэн,  үлэ  үөһүгэр  умса  түспүттэрэ.  Эбиитин  уот-кураан  сатыылаан,  сэрии  кэминээҕи  кытаанах  сокуон  кыһайан,  тыыннаах  эрэ  иэгэҥнэһэн  сылдьан,  үлэ  бөҕөнү  үлэлээн,  Улуу  Кыайыыга  бэйэлэрин  кылааттарын  киллэрбиттэрэ.  Кинилэр  бу  бэйэлэрин  харыстаммакка,   түүнүн-күнүһүн  аахсыбакка  үлэлээбит  үлэлэрин  Коммунистическай  партия  уонна  Правительство  үрдүктүк  сыаналаабыта.  Ол  курдук  “Сталин”  холкуостан – 29, “Саҥа  олох”  холкуостан – 26,  “Харбаала”  холкуостан – 50 киһи  1941 – 1945 сс.  Аҕа  дойду  Улуу  сэриитин  кэмигэр  “Килбиэннээх  үлэтин  иһин”  мэтээлинэн  наҕараадаламмыттара.                                                                                                                                                             
Бу  сылларга  “Сталин”  аатынан  холкуоһу  Дьэпсэй  Дьөгүөрэп (Тос  Дьөгүөрүн  уола)  уонна  Сэмэн  Саа-бынап  (Хаптас  Ыстапаанын  уола) “Харбаала”  холкуоһу  Ньукулай  Дьарааһынап  (Тигэр  Кынаачайын  уола)  уонна  фронтовик  Сэргэй  Борокуоппайап  (Тыаһыт  Баһылайын  уола),  “Саҥа  олох”  холкуоһу  1942  с.  сэриигэ  баран  өлүөр  диэри  Николай  Кириллович  Савинов,  онтон  Алексей  Николаевич  Савинов салайбыттара.  Биир  дойдулаахпыт  суруналыыс,  нэһилиэкпит  бочуоттаах  гражданина  Н.П. Васильев  бу  кэм  туһунан  маннык  суруйбута:  “Төһө  да  дойду  үрдүнэн  ыар  кэмнэр  адаҕыйбыттарын,  өлүү-сүтүү  сабарай  кыната  сабардаабытын  иһин,  дьон-сэргэ  дьылҕата  миэстэтээҕи  салалтаттан  улахан  тутулуктаах  эбит…  дууһаларын  ууран,  утуйар  ууларын  умнан,  талааннаахтык  салайбыттара.  Ол  да  иһин  Чөҥөрөттөн  уонна  Харбаалаттан  биир  да  киһи  хоргуйан  өлбөтөҕө.  Онтон  аҕыйах  биэрэстэ  ыаллыы  олорор  Чинэкигэ  уонна  Түүлээх  ууһугар  дьон  бөҕө  сууһаммыта.  Сэбиэттэр  орооспотторо  буоллар  оҕолуун  сүтүөх,  сурахтыын  эстиэх  эбиттэр”.   Түүлээх  ууһа  диэн  “Саҥа  олох”  холкуоһун  дьонун туһунан  суруйар.  Эмиэ  бу  кинигэ  97 с.  Прокопий  Степанович  Яковлев  ахтыытыгар:  “Саҥа  олох  холкуос  бэрэссэдээтэлэ  Николай  Кириллович  Савинов  1942 с.  фроҥҥа  ыҥырыллан  барарыгар  холкуоһун  Кирилл  Николаевка туттарбыт.  Кирилл  Николаев,  мөлтөх  салайааччытын  ааһан,  бэйэтин  эрэ  күөнүн  көрүнэр  сиэмэх  киһи  буолан  биэрбитэ.  Онон  холкуоһу  ыһан,  Түүлээх  ууһугар  элбэх  өлүүнү- сүтүүнү  таһаарбыта…  байыаннай  бириэмэ  кытаанах  дьүүлүгэр  түбэһэн  хаайыыга  барбыта”.                                                                                                                                          
Бу  сылларга  Маҥаас  нэһилиэгин  Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн  Павел  Данилович  Васильев  диэн  үтүө  киһи  үлэлээбитэ.  Кураан  сута  ыга  ылан,  байыаннай  кэм  сокуоннара  олус  кытаатан,  дьон  аһа  суох  аччыктаан  барбыттарыгар  улуу  муҥхаһыт  Баһылай  Саабатын  кытта  муҥхалаан  үгүс  киһини  өлөр  өлүүттэн  быыһаабыттара  үтүө  өйдөбүл  буолан  дьон  өйүгэр-санаатыгар  хаалбыт.  (“Маҥаас  нэһилиэгэ”  2007 с.  С. 99.)                                            
Сэрии  ыар  тыына  саҥа  үүнэн  эрэр  үүнээйини  сааскы  хаһыҥ  хаарыйарын  курдук  Маҥаас  нэһилиэгин  оҕолорун  дьылҕатыгар  олус  ыарахан  содулламмыта.  Элбэх  оҕо-аймах  бу  ыар  сыллар  сиэртибэлэрэ  буолбуттара.  Оттон  тыыннаах  хаалбыттара,  чороччу  улаатан  иһэн,  төрөппүттэрин  кытта  бииргэ  үлэ  үөһүгэр  өрө  мөхсөллөрө.  Ол  курдук  16  саастаах  Баскачыын  Ньукулай  “Үөһээ  Бүлүү  большевига”  хаһыат  1945 с.  атырдьах  ыйын  7  күнүнээҕи  нүөмэригэр  суруйбутунан,  күҥҥэ  1,5  га  сири  охсон  былаанын  260 %  толорон  оройуон  үрдүнэн  бастаабытын  туһунан  суруллар.  Чөҥөрөҕө    Львов  Антон  Ионович – I,  Львов  Павел  Павло-вич,  Львов  Алексей  Александрович,  эмиэ  итинник  дэкээдэлэргэ  киирсэн,  бириэмийэ  ылалларын  кэпсииллэрэ.  “Саҥа  олох”  холкуоска  Алексей  Егорович  Григорьев,  Степан  Егорович  Степанов  утуйар  хараҕа  суох  хоһуун,  кыайыылаах,  төһүү  үлэһит  буола  улааппыттара.                                                                                          
Маҥаас  нэһилиэгэр  1925 – 1945  сс.  төрөөбүт  сэрии  сылларын  оҕолоруттан  бэрт  ахсааннаах  киһи  ордон  хаалла.  Кинилэр  сэрии  кэнниттэн  алдьаммыт-кээһэммит  хаһаайыстыбаны  чөлүгэр  түһэриигэ,  Ийэ  дойдуну  салгыы  бөҕөргөтүүгэ  бэйэлэрин  сэмэй  кылааттарын  киллэрсибиттэрэ.
 

Вход

Введите логин и пароль, указанные при регистрации