Биьиги убайбыт Герасимов Семен Егорович 1950 сыллаахха алтынньы 4 кунугэр Уеьээ-Булуу улууьун Манаас нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. Оччолорго төрөппүттэрэ Түҥ эбэ үрдүгэр дьиэ туттан олорбуттара. Кинилэр бииргэ төрөөбүттэрэ 10 этилэр, кини 6-с о5онон төрөөбүтэ. Кэлин дьоно Сеняны улахан уолларыгар Баһылайга ииттэрэ биэрбиттэр. Онон Туҥтэн Манааска кэлбитэ. Оскуола5а үөрэнэ киирбитэ, 8-с кылааьы бүтэрэн баран дьонугар көмө буолаары үлэ булан араас үлэ5э үлэлээбитэ.Оччолорго Тылгыны уонна Манаас чугас сытар нэьилиэк буоланнар сылын ахсын Манаас-Тылгыны көрсүһүүтүн ыыталлара. Араас күрэхтэри, фестивальлары тэрийэн куоталаһар этилэр. Онно Сеня кыттара.Сеня ырыаны о5о эрдэ5иттэн ыллыыра, Оройуонна уонна чугас нэһилиэктэр икки ардыларыгар фестиваль ыыттыллара, Көрөөччүүлэр кини ырыатын себулээн истэллэрэ, дохсун ытыс тыаһынан махталларын бтллэрэллэрэ. Маны таһынан ырыа куттаах буолан, биир да концерт, ыытыллар фестиваллар кинитэ суох ааспата. Ол курдук оройуонна ыытыллыбыт «Хотун Бүлүү»- бастакы ырыа курэ5эр «Киэһээҥҥи Бүлүү»- диэн ырыатынан 1 степеннээх лауреат үрдүк аатын ылан олус үөрбүтэ. 1989с. кыттан 3 степеннээх лауреат буолбута. Республиканскай «Хотугу сулус»- ырыа конкурсун Гран При хаһаайына буолбута, олус үөрбутэ.Уус – уран самодеятельность биир ча5ылхай, нарын куоластаах кыттааччыта этэ.Агитационнай бригада5а сылдьыһан фермаларынан, оттуур ходуһаларынан айаннаан концерт көрдөрөллөрө, көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылыан ылбыта.Кэлин талаана өссө арыллан араас көрдөөх сыанкаларга оонньуура, көрдөөх ырыалары ыллыыра, өссө ону таһынан таас үлтүрүтэн, тоһо5о, хотуур үрдүгэр хаамара, сытара онно ханна да бааһырбат-хаанырбат этэ.Сеня биир сөҕүмэр дьарыктаа5а ол – фокус этэ. Араастык киһи сөҕүөн курдук араас маллары туһанан көрдөрөрө. Билиҥҥиннэн эттэххэ «Иллюзионист» диэн буолара буолуо.Семен Егорович биир ураты айыл5аттан бэриллибит талааннаа5а. Дьону-сэргэни ыарыыттан босхолуур күүстээх этэ. Араас улуустан, нэһилиэктэртэн кэлэн хоно сытан эмтэнэн үөрэн – көтөн бараллара. Уонна Семен Егорович бэйэтэ эмиэ сири-дойдуну кэрийэн 2-3 ый дьону ыарыыттан босхолуу эмтии барара.Кини элбэх о5олоох тапталлаах ыал а5ата, элбэх сиэн эьээтэ этэ. «Этэ»- эрэ диирбитигэр тиийэбит. 2006с. бултуу сылдьан күн сириттэн күрэммитэ.Билигин о5олоро улаатан ыал ийэлэрэ, а5алара буолан олороллор. А5аларын туйа5ын хатаран Мария, Сеня, Октябрь Гера, Марианна, Семенина ырыа аргыстаахтар. Октябрь «Сулусчаан»- ырыа күрэ5эр «Гран — При» буолбута. А5аларын батыһан о5олоро бары ырыа куттаахтар. Бары үлэ-уөрэх, ырыа аргыстаах үлэлииллэр, үөрэнэллэр, айа-тута сылдьалларыттан – аймахтара «сэмэйдик» үөрэбит.Хас биирдии ырыаһыт ырыатын көрөөччу дьүүллүүр, сыаналыыр. Оннук киһинэн Семен – «Ырыа Сэмэни» дьон-сэргэ билигин да сыаналыыллар, ахталлар.Сеня уус-уран самодеятельность ветерана. Ону туоьулуур: дипломнар, грамоталар, махтал суруктар бааллар.
Балта Валентина Михайловна СтепановаУеьээ Булуу улууьун, нэьилиэгин бочуоттаах олохтоо5о, «Гражданскай килбиэн» — бэлиэ хаьаайката,Уус- уран самодеятельность ветерана,«Олонхо»- театрын артыыската,педагогическай улэ ветерана.
Ырыа5а умсугуйуу.
Күнүскү күүстээх үлэ кэнниттэн дьон сынньалаҥын табатык тэрийэргэ күүс – көмө буолар үтүө сүрэхтээх дьоннорго культура үлэһиттэрэ махтаналлара сиэрдээх диэххэ сөп. Биһиги нэһилиэкпитигэр уонунан ааҕыллар уус – уран самодеятельность ветераннарын кытта бэрт өр кэмнэргэ үлэлээн кэллим. Оннук дьоннортон биирдэстэринэн Семен Егорович Герасимов буолар. Кини уус – уран самодеятельностка бэрт кыра сааһыттан активнайдык кыттыбыта. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан ырыаҕа үрдүк дьоҕурдааҕа биллибитэ. Үөрэнээччилэр улахан дьоннорго киэҥ программалаах концертары туруораллара. Онно кыракый Сеня Герасимов активнайдык кыттара. Сэттис кылааска үөрэнэ сылдьан Дмитрий Михайлов мелодиятыгар “Эйэ чуорааннара” диэн оччолорго киэҥник биллибит ырыаны таба тайанан ыллаан бу нэһилиэктэн бастакыннан лауреат үрдүк аатын ылбыта. Ырыаһыт буолар дьоҕур бэрт үгүс эрчиллииттэн тахсарын Семен Герасимов кыра эрдэҕиттэн өйдөөбүтэ. Дьэ, ол үтүө дьоҕурун мээнэ тэпсэн кэбиспэккэ активнайдык кыттан испитэ. Маҥаастааҕы культура дьиэтигэр өр сылларга үгүстүк ыллаата да көрөөччүлэр хал буолбут тылларын истибэтэҕэ. Дүллүкүгэ үлэлии сылдьар кэмигэр уус – уран самодеятельностка дьиҥнээх буһууну – хатыыны барбыта. Манна культура кырдьаҕас үлэһитэ Кирилл Сергеевич Петров эдэр талааннаах ырыаһыты уус – уран самодетельностка үгүс кистэлэҥнэригэр үөрэппитэ. 1973 сыллаахха Кирилл Петров, Валерий Донскойдуун суруйбут «Кэтириинэ кыыспытын» диэн ырыаларын Кириллиин бииргэ ыллаан, онтон 1974 сыллаахха саха биллиилээх поэта Петр Тобуруокап суруйбут «Өрүүнүскэ – Лэгэнтэйдиин» диэн көр – кулүү ырыатын Георгий Никифоров мелодиятыгар Макар Федоровтыын оройуоннааҕы фестивальга ыллаан эмиэ лауреат үрдүк аатын ылбыттара. Семен Герасимов төрөөбүт оройуонун бары нэһилиэктэригэр көрдөөх – нардаах ырыалары ыллаабыта. Кини ыллыыр ырыатын репертуара сылтан – сыл байан – сайдан испитэ. Ким билиэй Семен Герасимоа Бүлүү, Сунтаар оройуоннарынан үгүс нэһилиэктэригэр гастролларга сылдьан ыллаабытын, үгүс көрөөччүлэр махталларын ылбытын. Семен Герасимов биллэр көстөр ырыаһыт эрэ буолбакка, айылҕаттан бэриллибит артистическай талаана сценкаларга, интермедияларга, свечтэргэ, сатирическай хоһооннору ааҕыыга толору бэриллэр. Үгүс оонньууларга кыттарыгар Семен хаһан да долгуйбат, олус холкутук туттар – хаптар. Тулалаан турар эйгэҕэ бэйэтэ соҕотоҕун холкутук туттан кыттарга бэлэмнэнэр үгэстээх. – Сценаҕа ыҥырыллар уус – уран самодеятельность активнай кыттыылааҕа Үөһээ Бүлүү оройуоннай фестивалларын хас да төгүллээх лауреата Бүлүү зонатын тыа сирин уус – уран самодеятельноһын көрүү хас да төгүллээх дипломана Семен Герасимов – диэн конференсье биллэрдэҕинэ бэрт сэмэй майгылаах эдэрчи киһи ыллаан – туойан бардаҕына көрөөччүлэр олус дуоһуйа истэллэр. Ырыа бүтэр. Уһун дохсун ытыс тыаһа киэҥ саалаҕа кутуллар. Ырыаһыты сценаттан таһаарыахтарын баҕарбаттар, өссө эбии көрдөһөллөр. Көрөөччүлэр көрдөһүүлэрин сиэр быһыытынан толорорго Семен Герасимов куруук бэлэм. Семен Герасимов билигин төрөөбүт нэһилиэгэр олорор, үлэлиир. Нэһилиэккэ улахан авторитеттаах бастыҥ ыччат. Уус – уран самодеятельность ветеранын быһыытынан эдэр ыччаттарга үтүө сүбэһит, наставник быһыытынан ытыктанар. Биһиги нэһилиэкпит олохтоохторо уус – уран самодеятельность активнай кыттыылааҕар Семен Герасимовы хаһан баҕарар оҕо курдук санаан “Биһиги Сенябыт” эбэтэр “Ырыа Сэмэн” диэн убаастаан, ытыктаан ааттыыллар. Семен Егорович сценаҕа тахсан ыллаабыта, театральнай араас жанрдарга кыттыбыта номнуо сүүрбэ сыла туола оҕуста. Билигин да эдэр, ыллыыр – туойар үгэнигэр сылдьар. Ыллыыр репертуарын өссө байытыа, көрөөччүгэ өрүү биһирэтэ туруо диэн улахан эрэл баар. Сааскы сайаҕас салгыҥҥа Семен Егорович Герасимов таптыыр нарын ырыаларгын өрүү ыллаа, өрүү эдэр сырыт диэн баҕабытын тиэрдэбит. Ырыа киһини эдэр оҥорор, онтон ордук кэрэ орто дойдуга суох.
Иван Иванов селькор, культура үлэһитэ1983 сыл ыам ыйын 24 күнэ
Мантан салгыы Сэмэн Дьарааһынап – Ырыа Сэмэн араас кэмҥэ суруйбут көрдөөх суруйууларын бэчээттээтим.
Сааскы сахсааннар….
Баһылай кустуу сылдьан, мүлчү туттан курданарыгар диэри ууга түстэ. — Ноо! Бээ – бээ, мин атахпар уу киирдэ дуу, хайа үөдэн дуу? Холку киһи эбээт – мин убайым.
****************
Кустааһын болдьоҕо аһыллыбытын ирэ – хоро малааһыннаан кытарбыт – наҕарбыт Дьөгүөр күөл уҥуор дурдаҕа олорор киһиэхэ суоһурҕанар. — ..Оннук – маннык! Мин ыппыт икки куспун тоҕо үлүбээй ытыалыыгын! Өлүүттэн төлө туттарбыт соҕотох чөркөй бэрт үчүгэйдик хоту диэки дайбыы турда.
******************
Үөрүнньэҥ.
-Эн, Сэмэн, котоку бэйэлээх үчүгэй киһигин. Боруоста таҥара суоҕар таҥараҕын! Ити Баһылай, арыгы кэһии илдьибиппэр, үөрэн мээрилиир, сотору – сотору илиитин туттарар. Үөрүнньэҥ барахсан.
******************
Анализ.
Анализ туттарар хоско оҕонньор киирэр. Муҥнаах кулгааҕынан дөйүҥү. – Дорообо! – Здравствуйте! – Тоойуом, бу анаалыспын аҕаллым! – хоонньун сиэбиттэн толору ииктээх, ортотунан кыһыл өрбөҕүнэн баайыллыбыт бытыылканы ороон үҥүлүтэр. – Өйдөөн иһит эрэ, бу сарсыардааҥыбыт, өрбөхтөн аллараа өттө эмээхсиним киэнэ, онтон үөһээ өттө миэнэ… Буккуллубут даа? Суох, мин буккулла иликпин! Итиригим эмиэ суох. Таһырдьа бырах даа? Онтон тоҕо ылбат эрээригит тастарбыккытый? Маны билбитим буоллар бачча ыраах ыраахха таскайданыа суох этим. Ээй, суох бу бытыылка сыаната ыараан турдаҕына бырахпат барахсаммын доҕор! Уонна мээнэ быраҕан кэбистэхпинэ холуочук уолаттар үөрэ – көтө иһэн кэбиһиэхтэрэ.
*****************
Уоскуппут.
Хонуу биригэдьиирэ Охонооһой Өлөксүөйэп, сарсыарда уон чаас ааһыыта от звенотугар тиийбитэ дьоно саҥа туран эрэллэр өссө сорохторо отой да утуйа сыталлар. – Хайа уолаттар, тоҕо хойутуугут? Онуоха тор курдук бытыктаах лээһэйбит модьу киһи чап гыннарда: — Охонооһой Ылдьыыс, ол оннугар киэһэ өттүн баҕас эрдэлиир дьоммут! Биригэдьиир баһын быһа илгиһиннэ.
****************
Дьэ, көр дьон диэтэҕиҥ.
– Тоойуом, аҕаҥ баар дуо? — Суох… – Оттон билигин паапаҥ дьиэтигэр киирэн эрэрэ дии. – Ээ, ол аата паапам баар.
****************
Арай дэриэбинэҕэ киэһэ тиийэн билэр ыалбар киирбитим, оҕолор бэйэлэрэ эрэ аһыы олороллор. – Хайа, оҕолор дьоҥҥут? – Аҕабыт Арамааннаахха хаартылыы, маамабыт Маайалаахха лотуолуу…
******************
Уонча сыл кэтэһэн быйыл дьэ кыыстанныбыт. Сэттэ уолаттар кэннилэриттэн күүттэриилээх кыыс кэлэн үөрүү – көтүү сүрдээх. Интэриэһиргээн өҥөлдьүһүү да ханна барыай. Арай суутун уларыта сырыттахпына уолаттарым соһуйуу бөҕөлөр: «Паха – ай, маамабыт һыччыыйа суох оҕону атыылаһан аҕалбыт!» Һэ – һэ бэйэлэрин киэнин курдугу көрөөрү гыннахтара….
*****************************
Биригэдьиир Уйбаан Уйбаныап Сиидэри субуотунньукка соруһаары дэриэбинэни биир гына көрдөөтө да булбата. Тиһэҕэр тиийэн дьиэтигэр таарыйан аҕыйах кэмпиэти сиэбигэр уктаат Сиидэрдээххэ ыстаннарда. Олбуор иһигэр оонньуу сылдьар оҕолорго тиийэн: “Тоойдоруом, паапаҕыт ханна барбытын эттэххитинэ кэмпиэт биэриэм”, — диэтэ. Улахан оҕолор саҥарбаттар, арай биэстээх Еля кыыс лэглэйэн туран: «Паапам кустуу барбытын кимиэхэ да этиэм суо5аа», — диэн ба5ардааччы буолла.
*********************
Кыра о5олор олбуор иҺигэр оонньуу сылдьаннар куоталаһаллар. Таня : «Биһиэхэ мат – ташыыкыл баар!» Оля: «Биһиэхэ оннооҕор кэйиик «мөө» баа – аар!» Маша: «Мин паапабар мосвииш массыына баар!» Арай Тася кыысчааҥҥа туох да суох эбит, ол эрээри киһиргиир: — Онноо5ор пиһиэхэ – э чалпах паа – ар!. Ким да саҥарбат, хотуулаах кини. 1997 сыл
******************
Санаа утахтара.
1.Билгэһиккэ: Күн – дьыл эн билээҕимсэйэргин истиэ суоҕа. Билиҥҥи үйэҕэ халлаан диэн алдьаммыт чабычах кэриэтэ: хаһан ардыырын – хаардыырын, итийэрин – тымныйарын бэйэтэ билээхтиир.
******************
2.Абааһыны – иччини наһаа арбаабыккыт, былыргыгытыгар төннүбүккүт сэттээх буолуоҕа. Оннооҕор билигин иччитэх өтөхтөрбүт иччилэрэ – абааһылара күнүстэри илэ сүүрбүттэр. Итэҕэйбэт буоллаххытына “Кэскил” хаһыаты ааҕыҥ…
*******************
3.Президент Николаев чаһыытын көннөрдө арааһа наһаа Москваны куотар куһаҕанын биллэҕэ.
4.Элбэх ойохтонору утарабын! Сыччах биир да дьахтар кыҥкыйа сөп оҥорор.
*******************
5.Куурусса муҥнаах, хайдахтаах бөҕө доруобуйалааҕа буолуой: биир суукка иһигэр итиччэлээх халыҥ хахтаах сымыыты төрүүр! Аһынар баара биллибэт, сиирбитигэр эрэ бэрпит…
********************
6.Арыгы дэлэйбитэ биир үчүгэйдээх! Ойохторбут үүрээри, эбэтэр араҕан бараары гыннылар дэһэннэр нэһилиэк биллиилээх иһээччилэрэ: Быччаас, Байбаас, Дабыдаас, Чообут, Мөрөйөөн, Чиккээх арыгыларын таһы – быһа бырахпыттар.
*********************
7.Урут пьесаҕа кулааҕы оонньоору испитигэр сыттыгы симинэрбит. Оттон билигин улахан истээхтэр элбээтилэр, арааһа кулаактааһын саҕаланара буолуо.
*********************
8.Саха омуктар дьикти дьоннорбут – өлбүт дьоммутун хайгыыбыт, тыыннаахтарыгар биир үчүгэй тылы эппэтэхпит, бэрт былдьаһаммыт ордугургаан сордонорбут, итэҕэстээхтэриттэн иҥнэн охторбут. Өйөбүлгэ, тирэххэ наадыйар кэмнэригэр кэннибитин көрдөрөрбүт. Чугастыы ыллахха Христофор Максимов, Георгий Никифоров уо.д.а.
*********************
9.Аҕам эмчит гына айбатаҕар махтана саныыбын. Ол үрдүнэн ойуун норуот өстөөҕүн оҕото буоламмын кыра эрдэхпинэ элбэхтик сынньыллыбытым, эккирэтиигэ түбэһэммин хаайыыламмытым. Оннооҕор учууталларым буолуохсуттар туораталлара, биирин үксүн онон да үөрэҕи ылбатаҕым. Билигин ону санаатахха: “Үйэтэ оннук этэ” – дииллэр. Оттон мин атаҕастаммыппынумнубаппын. Сымыйа буолбатах – оннук баара.
1993 сыл
