Саһарбыт кыраһыабай буочардаах суруктар – элбэҕи да кэпсиигит, сэрии кэминээҕи оҕо саас эрэйин, оҕо дьиэтин олоҕун, олох очурун туораан, алмаастаах Мииринэй, Айхал, норуот культуратын туһугар үлэ – хамнас. Сыалай биир кэрэ киһи – олоҕо бүттүүнэ буоллаҕа. Маны этэн эрдэхтэрэ суруллубут суоруллубат диэн. Биһиги аҕабыт Иванов Иван Елисеевич – ССРС культуратын туйгуна, Үөһээ Бүлүү улууһун культуратын бочуоттаах үлэһитэ, Российскай Федерация Журналистарын союһун чилиэнэ, ССРС Географическай обществотын чилиэнэ, кыраайы үөрэтээччи, спорт ветерана, «Үөһээ Бүлүү”, “Сахаада”, “Саха сирэ” хаһыаттар общественнай корреспондена, “Тылгыны – Маҥаас” икки нэһилиэк доҕордоһуу көрсүһүүтүн тэрийээччитэ, Бүлүү улууһун Тылгыны нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Үөһээ Бүлүү улууһун культуратын бочуоттаах үлэһитэ. «Сырдыкка – кэрэҕэ уһуйааччылар» 2000 с, «Доҕордоһуу түһүлгэтэ» 2002 с. кинигэлэр автора. Бэс ыйын 20 күнүгэр 1940 сыллаахха Дүллүкү сиригэр күн сирин көрбүтэ. Билигин баара буоллар, бэс ыйын 20 күнүгэр 85 сааһын бэлиэтиэ этэ. Сэрии төгүрүк тулаайаҕа, биир саастааҕар аҕата уонна аҕатын бииргэ төрөөбүттэрэ түөрт ини – бии Ивановтар Дүллүкү нэһилиэгиттэн сэриигэ баран суорума суолламмыттара. Кинилэр сырдык ааттарын өрө тутан, соҕотох кырачаан Ваня хаалбыта. Атыттар оҕолоро суоҕа. Нам оҕотун дьиэтигэр улаатан, тастыҥ аймах дьонун үтүөлэринэн, киһи – хара буолан 62 сааһыгар дылы күн сиригэр олорбута. Элбэҕи ситиспитэ, аатын ааттаппыта. Кини аҥаардас культура эрэ үлэһитинэн үлэлээбэтэҕэ, аан бастакы идэтэ милиция этэ. Бу үлэтин кини 60 – с сыллар саҕаланыылара, Мирнэй куораттан саҕалаабыта. Үөһээ Бүлүү промкомбинатыгар үлэлии сылдьан общественнай үлэҕэ активнайдык кыттара, комсомольскай тэрилтэ секретара этэ, ону таба көрөннөр Иваны, Мирнэйтэн Федоров диэн милиция лейтенана командировкаҕа кэлэн ыҥыртаран Мирнэйгэ үлэлии барарга, уонна аҕыйах эбии уолаттарда бул диэн этэр. Киэһэтигэр оччотооҕу кыракый бөһүөлэккэ баар чугас табаарыстарын Мирнэйгэ үлэлии барыаҕыҥ диэн агитациялаан, Валерий Шарапов, Виктор Коновалов, Владимир Николаев , Николай Степанов улгумнук сөбүлэспиттэр. Тутатына Үөһээ Бүлүү оройуонуттан биэс буолан алмаастаах Мирнэйгэ айанныыллар. Анал кууруска үөрэнэллэр. Вневедомственнай охранаҕа 1961 сыллаахха күһүн Үөһээ Бүлүү ыччаттара элбээбиттэрэ. Эбии суолларын хайбыт Симон Силигиянов, Виссарион Иванов, Николай Хольдеков, Николай Уваровскай, Юрий Самсонов о.д.а. уонунан ыччаттар бааллара. Иван Елисеевич горотдел оҕо хоһун штатын таһынан инспекторынан үлэлиир, вневедомственнай охрана дивизионун взводун групкомсорунан, эркин хаһыатын редакторынан ананар.
Салгыы 1962 сыл Айхал бөһүөлэгэр үлэлии бараллар. Ол айаннаан иһэн блокнотугар суруйбутуттан: «Биһиги бүгүн сарсыарда тоҕус чааска Айхал бөһүөлэгэр көттүбүт. Барааччы түөрт уолаттар Айхалга тэриллэр ведомственнай милиция отделыгар үлэлии. Миигин кытта чугас табаарыстарым нуучча уола Леонид Еговцев, белорусь Гена Лисицскай уонна башкир Ильюс Даушев буолан. Биһигини атаара аэродромҥа милиция младшай сержана Володя Козлов, рядовойдар Ксенофонт Атасыков, Анатолий Гузаиров кэлбиттэрэ. Бириэмэ тоҕус чааһы ыйар, вокзалтан тахсааппытын ЛИ – 2 самолетка олордубут.. Атаарар табаарыстар биһигини иннибитигэр, үлэбитигэр улахан үтүөнү баҕараллар. Сотору бириэмэнэн самолет мотордара куугунаан, сүүрэн инники диэки харбыалаһар. Аа – дьуо сиртэн арахсан иннин хоту, хотугулуу – арҕаа диэки хайысханнан көтөн иһэр.
Көтөн иһэн алын өттүбүн көрдөхпүнэ бытырыыс курдук ол – бу хайысханнан сүүрүгүрдэ сытар үрэхтэри, өрүстэри одуулуубун. Аҕыйах мүнүүтэ иһинэн Бүлүү өрүс нэлэһийэ устарын көрөҕүн. Оо. Тоҕо да үчүгэйэй дойдум, иитиллибит Эбэ хотунум нэлэһийэ устаҥҥын… Арай оол, ыраах туох эрэ маҥхайан тэлгэнэ сытарын, көбүөрдүү туртаһан көстөллөр. Кырдьык аны сирбит үрүҥ хаарынан солбуллан хаалар. Хоту диэки хаар отой уулла илик буоллаҕа. Сындалҕаннаах уһун айаҥҥа ылларбыт пассажирдар утуйа олороллор. Онтон миэхэ тоҕо эрэ уум кэлэн биэрбэт. Ама Айхалга үлэлии баран иһэр киһи тоҕо утуйуой. Саҥа үөскээн үүнэн сайдан эрэр алмаастаах бөһүөлэккэ. Мин да табаарыстарым утуйар диэни сатаабаттар эмиэ сонун дойдуну көрүөххэ буоллаҕа. Баҕар кинилэр бу иһэн төрөөбүт дойдуларын санаан кэлэллэрэ буолуо. Үһүөн даҕаны Уфа куораттан биир сыл армияҕа сулууспалыы барбыттар. Армияттан демобилизацияланаат Саха сиригэр үлэҕэ тылланан кэлбиттэрэ. Кинилэр Мирнэйгэ кэлээт биһиги подразделениябытыгар сулууспалыы киирбиттэрэ. Аҕыйах кэм иһигэр служба отличниктарынан буолбуттара. Манна айаннаан иһээччи түөрт табаарыстыы бары даҕаны сааспыт тэҥ, арай ыйынан эрэ урут – хойут төрөөбүт буруйдаахпыт.
Мин бу иһэн ааспыт кэмнэри санаталаан ааһабын. Былырыын баччаҕа Мирнэйгэ да, Айхалга да үлэлиир туһунан санаан да көрбөтөҕүм. Ол да гыннар хайдах эмэ Мирнэйи көрбүт киһи дии саныыр этим. Ол санаам туолан Мирнэйгэ сулууспалаан баран кэлин Айхалга ведомственнай милиция тэриллэр буоларын истэн рапорт биэрбитим. Ону да үрдүкү начальстволар барарбын биир санааннан эппиттэрэ. Дьэ онон бу көтөн иһэбин Мирнэйдээҕи биир сыл кэриҥинэн сулууспаҕа туох туох андаҕар оҥорбуппун туох үчүгэйин төбөбөр буһаран иһэбин. Ону күндү ааҕааччыларбар сиһилии кэпсиир бириэмэм суох. Айхал бөһүөлэгэ чугаһаан эрэр. Өлөөн хайаларын үрдүнэн көтөн иһэбит. Уһулута ойуталаан тахсыбыт таас хайаларынан, уһун субурҕа трасса эриллэн – буруллан барар. Бу Мирнэйтэн Айхалга тиийэр кыһыҥҥы массыына суола. Мирнэйтэн кыһыҥҥы бириэмэҕэ айхалга массыынанан үс суутка устата айаннаан кэлэҕин. Манна төһө сындалҕаннаах айаҥҥа шофердар төһө эрэйгэ түбэһэллэрэ буолуой. Бу кутталлаах таас хайалар быыстарынан хорсун герой шофердар төһөлөөх таһаҕас тиэйэллэрэ буолуой, ону санаатахха киһи сүрэҕэ ыалдьар. Аҕыйах бириэмэ иһинэн Айхал олорор сиригэр тиийэн кэллибит. Бөһүөлэги кыайан көрбөккүн. Дьон бары Айхал кэлбитин истээт утуйар уулара көтөн хаалар сэргэхсийэллэр. Аэдромҥа түһэн иһэн икки биэрэстэлээх сиргэ фабрика турара электростанция уонна хас да уһун субурҕа ыскылааттар тураллара көстөр. Биһигини күүтэр саҥа служба, саҥа олох – дьаһах. Дорообо Айхал бөһүөлэгэ диэн санаа өйбөр көтөн түһэр. Ити курдук самолет аа – дьуо наллаан аэдромҥа посадка оҥорор. Биһиги төрдүөн сээкэйбитин ылан, Айхал буоругар үктэнэбит”. Дьэ, ити курдук эдэр сааһын, кэрэ кэмин Иван үлэ үөһүгэр төбөтүн оройунан түспүтэ. Алмаастаах Мирнэйгэ, Айхалга иккиэннэригэр төһө да милицияҕа үлэлээбитин иһин, общественнай үлэттэн туора турбакка, буһуу – хатыы оскуолатын ааспыта. Итини туоһулаан «Отличник милиции» знак ылбыта. Маны барытын суруйан хаалларбыт бэлиэтээһиннэриттэн таҥан таһаардым. 1964 сылга төрөөбүт – үөскээбит оройуонугар кэлэн, Үөһээ Бүлүү милиция отделыгар үлэлээн, сууту — сокуону ыкса билсиһэр, сулууспаттан доруобуйатынан сыыллан эрэ баран, 1967 сылтан культура үлэһитэ буолар. Кинини Тамалакаан, Боотулуу, Көтөрдөөх, Далыр, Маҥаас олохтоохторо самодеятельноһы сатабыллаах тэрийээччи, бэртээхэй оформитель агит- маассабай үлэни иилиир — саҕалыыр үтүөкэн үлэһит, сонунтан сонуну тобулар инициативалаах общественник быһыытынан киэҥник билэллэрэ, сыаналыыллара. Кини СДК директорынан, худругунан, культура отделын методиһынан, кииннэммит культура систематып директорынаи үлэлээбитэ.
Изабелла Тимофеева – селькор СР культуратын
туйгуна Маҥаас нэһилиэгэ
